Velayet Davası Nedir?
Velayet davası, ergin olmayan çocuğun bakımının, eğitiminin, temsilinin ve korunmasının hangi ebeveyn tarafından üstlenileceğinin belirlenmesi amacıyla açılan aile hukuku davasıdır. Velayet, yalnızca çocuğun kimle yaşayacağını değil; aynı zamanda sağlık, eğitim, barınma ve genel yaşam düzenine ilişkin kararların kim tarafından alınacağını da kapsayan geniş bir yetki ve sorumluluk alanını ifade eder. Türk Medeni Kanunu’na göre velayet, çocuğun üstün yararı esas alınarak düzenlenir.
Velayet davaları en sık boşanma sürecinde veya boşanma sonrasında gündeme gelmektedir. Ancak yalnızca boşanma hâlinde değil; anne ve babanın evli olmaması, velayetin kötüye kullanılması ya da çocuğun menfaatinin tehlikeye düşmesi gibi durumlarda da velayet davası açılabilir. Mahkeme, her somut olayda çocuğun fiziksel, duygusal ve sosyal gelişimini dikkate alarak karar verir.
Velayetin Kaldırılması veya Değiştirilmesi Davasında Yetkili ve Görevli Mahkeme
Velayetin kaldırılması veya değiştirilmesine ilişkin davalarda görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesinin bulunmadığı yerlerde ise asliye hukuk mahkemeleri aile mahkemesi sıfatıyla bu davalara bakar. Yetkili mahkeme ise kural olarak çocuğun veya velayet kendisinde bulunan ebeveynin yerleşim yeri mahkemesidir.
Yetki ve görev kurallarının doğru belirlenmesi, davanın usulden reddedilmemesi açısından büyük önem taşır. Velayet davaları kamu düzenini ilgilendirdiğinden, mahkeme gerekli gördüğü hâllerde resen araştırma yapabilir, sosyal inceleme raporu isteyebilir ve uzman görüşlerine başvurabilir.
Evlilikte Velayet Nasıl Kullanılır?
Evlilik birliği devam ettiği sürece velayet, anne ve baba tarafından birlikte kullanılır. Bu süreçte ebeveynler, çocukla ilgili önemli kararlarda ortak hareket etmek ve çocuğun yararını gözetmekle yükümlüdür. Eğitim, sağlık, yerleşim yeri gibi temel konularda anne ve babanın birlikte karar alması esastır.
Evlilik içinde velayetin kullanımı sırasında ortaya çıkan anlaşmazlıklar, çoğu zaman boşanma davasının açılmasıyla birlikte hukuki boyut kazanır. Ancak evlilik devam ederken de velayetin kötüye kullanılması veya çocuğun menfaatinin tehlikeye düşmesi hâlinde, mahkeme müdahalesi mümkündür.
Anne-Babanın Evli Olmaması Halinde Velayet Nasıl Kullanılır?
Anne ve babanın evli olmaması durumunda velayet, kural olarak anneye aittir. Bu düzenlemenin temel amacı, çocuğun doğumdan itibaren korunmasını ve bakımının güvence altına alınmasını sağlamaktır. Ancak babanın çocuğu tanıması veya soybağının kurulması, velayet hakkını kendiliğinden doğurmaz.
Baba, çocuğun velayetini talep etmek istiyorsa aile mahkemesinde dava açmak zorundadır. Mahkeme, bu tür davalarda çocuğun üstün yararını esas alarak karar verir. Annenin velayet görevini yerine getirememesi, çocuğun ihmal edilmesi veya kötüye kullanılması gibi durumlarda velayet babaya verilebilir.
Velayetin Değiştirilmesi Nedenleri
Velayetin değiştirilmesi, mevcut velayet düzenlemesinin çocuğun yararına hizmet etmemesi hâlinde gündeme gelir. Velayet hakkına sahip ebeveynin çocuğun bakımını ihmal etmesi, çocuğa fiziksel veya psikolojik zarar vermesi, yaşam koşullarının ciddi şekilde değişmesi velayetin değiştirilmesi nedenleri arasında yer alır.
Ayrıca velayet hakkına sahip ebeveynin başka bir şehre veya ülkeye taşınması, çocuğun eğitim ve sosyal çevresini olumsuz etkileyecek nitelikteyse mahkeme tarafından velayetin değiştirilmesine karar verilebilir. Her durumda mahkeme, çocuğun görüşünü ve sosyal inceleme raporlarını dikkate alarak değerlendirme yapar.
Velayetin Kaldırılması Şartları
Velayetin kaldırılması, velayetin değiştirilmesine kıyasla daha ağır sonuçlar doğuran bir hukuki yaptırımdır. Velayetin kaldırılabilmesi için ebeveynin velayet görevini ağır şekilde ihmal etmesi, çocuğun güvenliğini ciddi biçimde tehlikeye sokması veya velayet hakkını kötüye kullanması gerekir.
Velayetin kaldırılması hâlinde, çocuk için vasi atanabilir veya çocuğun korunmasına yönelik başka tedbirler alınabilir. Bu kararlar, çocuğun üstün yararını korumak amacıyla geçici ya da kalıcı nitelikte olabilir. Velayetin kaldırılması, ebeveynlik bağını tamamen ortadan kaldırmasa da velayet yetkilerinin sona ermesi sonucunu doğurur.
Sonuç
Velayet davaları, çocuğun geleceğini doğrudan etkileyen son derece hassas davalardır. Bu nedenle velayet davası açılmadan veya mevcut velayet düzeninin değiştirilmesi talep edilmeden önce, aile hukuku alanında uzman bir avukattan hukuki destek alınması hem çocuğun hem de ebeveynlerin haklarının korunması açısından büyük önem taşır.
